Essay: Kilisimasi mo e palani kakato 'a e 'Otua- Lt Taniela Tuita

12/03/07 , by Posted by: admin

Ko e talanoa koula eni he ngaahi talanoa kotoa he mamani ko eni te tau lava ke fakama’opo’opo ko e lelei taha ia.  Ko hono fakaofo he ‘oku fo’ou ma’u pe ‘a e talanoa ni he ta’u kotoa neongo kuo lauito’utngata hono fakamanatua mo katoanga’i.  Ka ko e fehu’i ‘oku ‘omi ‘e he kaveinga mahu’inga ni pe ‘oku ‘aonga kiate au.  Mahalo kapau te tau vakili e talanoa ni, hangehange nai ia ko e fo’i talanoa pe ia ki he fakamo’ui ‘o e fale ‘o ‘Isileli.  ‘Oku ha he Selemaia 23:1-6 ‘a e palofisai ki he fokotu’u ha pule fakatu’i ki he nofo’anga ‘o Tevita pea ko e Huli ma’oni’oni ‘a ia te ne fai fakapotopoto pea feia ‘a e fakalao mo totonu he fonua. Pea ‘i he fakatotolo fakahisitolia ‘a Luke na’a ne hiki he ‘ene kosipeli Vahe 1: 32-33, pea ‘e foaki kia te ia ‘e he ‘Eiki ko e ‘Otua ‘a e taloni ‘o ‘ene kui ko Tevita pea te ne tu’i ki he hako ‘o Sekope.

‘Oku ha mahino mai ko e fo’i talanoa ni he’ikai te tau lava ‘o to e fehu’ia ha’a tau totonu ki ai he ‘oku ‘ikai ko ha ‘Isileli kitautolu.  ‘Oku to e tala fakapatonu mai aipe ‘e Luke ‘a e po ‘alo’i pea mo e ha ‘a e ‘angelo ki he kau tauhi sipi ‘o ne leaange, kuo ne ha’u mo ha talanoa malie pea ko e me’a ma’a e kakai ‘Isileli katoa he kuo ‘alo’i ‘i Kolo ‘o Tevita ha Fakamo’ui (Luke 2:10-12).  Ko e fehu’i leva ‘oku ho’ata mei he kaveinga ni pe ‘oku tau kau he fo’i talanoa ni pe ‘ikai?

Ko e fakafehu’i kuo fai ‘e ngali  feinga ha ni’ihi ke tali ki ai ‘Io pe ‘Ikai, ‘a ia ko e ‘Io he ‘oku ha’u ‘a Sisu ke fakamo’ui ‘a mamani.  Sai ‘o anga fefe kapau ne ‘ikai ketau kau kitautolu he palani ‘a e ‘Otua hange ko ia ‘oku ha mei he talanoa ‘a Selemaia mo Luke. 

Kuo ‘osi sipela’i mai ia ko ‘ene hoko mai ko e fale ‘o ‘Isileli.  Fefe leva kapau te tau pehe ne ‘ikai tali ‘e he fale ‘o ‘Isileli ‘a Sisu pea ne nau tutuki ia ko e lea fie ‘Otua pea tau toki lave leva ai ‘o hange ko e lau ‘e taha ‘a ‘Aisea, ‘e ui kiate au ha kakai te’eki ‘ilo ‘Otua.  Kaekehe ko e fifili kapau leva ne ‘ikai te ta kau he palani ‘o e Talanoa ‘Alo’i ‘e lava nai ke tau pehe ko ‘etau kaunga ki he hoko mai ‘a e Tamasi’i ‘Otua ko e toki tupukoso mei hono ‘ikai tali ‘e ha’a Siu ne hiki tohi kianautolu ‘e he kau palofita ‘a e hoko mai e Tamasi’i ‘Otua ko honau Misaia?  Kapau ko ia pea ta ko ‘eta kau ki he talanoa ‘Alo’i ko e faka’ohovale pe ko hono ‘ai mahino he lea muli by accident. 

Tukumu’a ke hoko atu mei ai ‘a e fifili ki he kaveinga. Te ke tui nai kapau ko ia hange kuo ‘osi fai ki ai e lave, ne ‘ikai kau ki taua ia he palani fakamo’ui he na’e toki hoko hange ha fakatamaki (by accident)?

‘Oku faingata’a ke tau tui ki he fifili ko ia ko e ‘uhi he ko e ‘Otua ko Katokatoa pea ‘oku mei he kamata’anga ki he ngata’anga.  ‘Oku ta’eliliu hono anga pea ‘oku ne tu’uma’u , tolonga ‘o ta’engata.  ‘E fu’u ta’engali ia ke tau pehe ne ‘i ai ha me’a ne toki hoko fakatu’upake ko e ‘uhi ne ‘ikai tali ‘ene palani ‘e ha’a Siu pea toki fakakau leva ki tautolu.  ‘Oku fie fakamamafa’i ai heni, ko e ‘Otua ‘oku mole ke mama’o ha me’a pehe.  Na’e ikai, ‘oku ‘ikai pea ‘e ‘ikai ha me’a ko e fakatu’upake he ‘ene palani ngaue.  Ko e palani ngaue ‘a e ‘Otua ‘oku kakato he ko e ‘Otua ia ‘o e kakato.

Sai kuo mahino ‘a e lave ko ia, kae hange ko e fakalanga talanoa he kamata pea mo e ngaahi palofisai ‘o fakapatonu ki ha’a ‘Isileli, te tau feinga ke kumi ha tu’unga ke tau lave ai ki he talanoa malie ‘o e Kilisimasi. 

‘Oku mahino mei he Luke 1:73 lolotonga e talaloto ‘a Sakalaia ki he fa’ele’i ‘o Sione Papitaiso ‘a e fakalave ‘e Sakalaia kia ‘Epalahame ‘a e hoko mai ‘a e fakamo’ui pea ‘ikai ko ia pe ka na’a ne lea’aki he veesi ni ‘o kau ki he me’a ne tala’ofaange ‘e he ‘Otua kia ‘Epalahame.  ‘Ae ha koaa, ‘a e Kenani ‘o e tala’ofa?  Kuo ‘osi fakakakato ‘a e palofisai ia ko ia he ‘aho ne hu ai e kau ‘Isileli ki he fonua ‘o e tala’ofa.

Ko e talaloto ‘a Sakalaia he ‘ene fiefia he fa’ele’i ‘o Sione Papitaiso (Luke 1: 67-79) ‘oku mahino ta ne ‘i ai e me’a ia ne palani kimu’a pea na‘e kau ‘a ‘Epalahame ki ai ke fakahoko pea ko ‘ene toki hoko eni he hoko mai ‘a Sione ko e fakamelomelo ki he fo’i monu’ia’anga ko ia ne tala kia ‘Epalahame.  Tau foki mu’a ki he Senesi 22: 18, hili hono teu tamate’i ‘o ‘Aisake pea ne toki tala’ofaange leva ‘e he ‘Otua kia ‘Epalahame he veesi, ni “pea ko ho hako ‘e monu’ia ai ‘a e pule’anga kotoa ‘o mamani”.  Ko e konga eni e tala’ofa kia ‘Epalahame ne te’eki fakakakato pea kuo kamata eni ke fakakakato.

‘Oku ha mahino mai heni ko e palani ngaue ‘a e ‘Otua ko e hako ‘o ‘Atama, ‘a ia ko mamani katoa pea ko ‘Epalahame mo hono hako ko e hoko’anga ia ‘o e palani kae ‘ikai hange ko e tomu’a lave ke palani e ‘Otua ma’anautolu pe ha’a ‘Isileli pea toki fakakau atu ai kitautolu, ‘ikai.  Ko e ‘Otua ia ‘oku kakato pea ko ‘ene palani ngaue na’e kakato mei he kamata’anga ki he ngata’anga.

‘A ia ko e fehu’i taupotu taha pe ko e ha e ‘uhinga ne hoko mai ai e Talanoa Kilisimasi?  Ko e tali ki ai na’e ‘ikai ko ‘Isileli he kuo mahino ne lika mei he tala’ofa kia ‘Epalahame ko mamani katoa.  Fakafeta’i mu’a ‘Eiki he palani ngaue fisifisimu’a ke fakafoki’aki e hako ‘o ‘Atama.

‘I he hili pe ‘a e hinga ‘a ‘Atama pea ne folofola aipe ‘a e ‘Otua kuo pau ke moloki he hako ‘o e fefine ‘a e ‘ulu ‘o e Ngata (Setane) he ko e fefine ne kumi faingamalie mai ai e ngata ke fakatalanoa mo faka’uakai’i’aki e fu’u’akau ‘o e lelei mo e kovi.  Ko e fo’i palani ngaue eni ‘a e ‘Otua ne ‘osi fatu pe ia mei he hiliange (immediately) pe ‘a e hinga.  Palani kakato ‘a e ‘Otua ‘o e Kakato ke fakafoki mai’aki e hako kuo ta’ekakato.  Ko hono ‘ai mahino ko e fo’i palani fakalelei pe fakamo’ui ma’a e hako ‘o ‘Atama ka ‘oku ‘ikai ko e hako ‘o ‘Epalahame.  Ko hono kumi leva e sino ke hoko mai ai ko e hisitolia fakatohi tapu ia pea lave totonu ki he hako ‘o ‘Epalahame.

Kae fai mu’a ha fakalavelave ki he hako tapuaki meia ‘Atama.  Sai tamate’i ‘e Keini ‘a ‘Epeli, hako kovi leva ‘a Keini ‘o iku mole ‘a e tauhi mo e ‘ilo ki he ‘Otua mo’ui.  To e fanau ‘a “Ivi ‘o ma’u ai ‘a Seti ko e hako fo’ou ko e laine tapuaki ke fakatolonga ai e ‘ilo ki he ‘Otua mo’ui pea mo e teu hoko mai ‘a e hako ‘o e fefine ke moloki ‘e Ngata.  Mei he laine fo’ou ‘o Seti ne nau femali’aki mo e hako kovi ‘o Keini ‘o kamata ke to e kovi mo e laine tapuaki, faka’auha leva kinautolu he lomaki kae fakatoe mei he hako ‘o Seti ‘a Noa.

Ko e taha ia he lelei ne hoko he lomaki ko hono to’o ‘aupito ‘a e laine kovi ‘o Keini.  Kaekehe ko e fanau ‘a Noa ‘e 3 fili mei ai ‘a Semi kae li’aki ‘a Hami mo Sefeti.  Famili ‘o Semi ne tupu mei ai ‘a Hepelu kia Nehoa kia Tela ‘o ma’u ‘a ‘Epalahame ne nau nofo Mesopotemia.  ‘Oku mahino mei he hisitolia ni ne fai e ui kia ‘Epalahame ke mavahe.  He’ikai ui tu’unga’a ‘a ‘Epalahame ‘e he ‘Otua ka ko e ‘uhi na’e ‘i ai ‘e ne palani mei he kamata mei a ‘Atama, pea ‘oku ‘ikai fiema’u ke to e faka’auha ‘a e hako tapuaki ka kuo pau ke fakamavahe’i telia na’a to e liliu ‘o kovi he tauhi ‘aitoli ‘a e kau Kaletia ‘i Mesopotemia.

Taimi tatau hono ui ne fai aipe mo hono sivi’i ke fakapapau’i ko eni ‘a e sino totonu ke hoko atu ai e laine tapuaki.  Sivi’i ‘o ‘Epalahame ke hu kitu’a mei hono fonua ‘o ‘alu ki he ta’e’iloa, ko hono ‘ai ‘e taha fononga ‘i he tui ta ne’ine’i ke ne paasi ma’olunga ko e fekau’i ke mavahe ‘o ‘alu ki he fonua muli mo ta’e’iloa kuo pau ke ne tui he ‘ikai lava ke ne ‘alu ki ha potu mama’o mo ta’e’iloa ta’e tui.  Ko e tamai mo’oni pe ia ‘a e kau tui. Ta ko eni e sino totonu ke hoko mai ai e palani ngaue pea ta ko eni ‘a e founga totonu ‘o e fo’i palani ngaue ‘e fakahoifua ki he ‘Otua ko e fai ‘i he tui

Hu kitu’a ‘a “Epalahame, pea ‘i ai hono hako ko ‘Isime’eli mo ‘Aisake, fili leva ‘a Aisake, to e fanau’e ua ‘a Asisake kia ‘Isoa mo Sekope, fili leva ‘a Sekope, fanau toko 12 leva ia pea na’e pau kenau oo ki ‘Isipite ‘o fakatokolahi ai ke hoko ko ha kakai ke fakakakai’aki e fu’u kongafonua ne to mo’o ‘Epalahame.  Kaekehe hoko atu mei he toko 12, na’e fili ‘a e fika 4 ko Siuta he ko ia ne taau ‘ene fakafeangai fakataki pea mo anga’i kalusefai he ‘ene kole ke ne fetongi ‘e ia ‘a Penisimani kae foki hono fangata’okete kia Sekope (Senesi 44) kae tuku ki ai ke ne fua e hia kae hao e toenga.

Mei he fu’u famili ‘o Siuta ne fili ‘a e fale ‘o Sese pea na’e tokofitu ‘ene fanau kae fili ‘e si’i taha ko Tevita ke hoko mai ai e Misaia ko e kakato ia ‘a e laine tapuaki.  Mei he fale ‘o Tevita ne hoko mai ai e Laumalie ‘o fakamalumalu e taupo’ou ko Mele ke fanau’i e hako ‘o e fefine ne tala kia ‘Ivi.  Ne ‘ikai kau ha tangata ai pe ko ha ‘Atama ka ko e fefine tokotaha pe pea ko Sisu ko e hako ia e fefine ne lea’aki he palani ngaue ‘a e ‘Otua ne tala ngaue’aki mei Palataisi.

Ko ‘ene ‘uhinga leva ‘a e kaveinga mahu’inga ni kia kitautolu ta ko e Talanoa ‘o e Kilisimasi ko e talanoa ia kia koe mo au ‘o kau ki he hoko mai ‘a e fakamo’ui ko Sisu ke fai ho ta fakafoki ki he palataisi ne fakamoleki ‘e ‘Atama he tohi Senesi.

 

 

Ko Taniela Tuita ko e lafitani he Tautahi 'a Tonga (Taniela Tuita is a lieutenant in the Tonga Navy)

 

| Posted by: admin | Category: Okooko-Tala | Print | Return|

Add A Comment

Message details

Spams protection

This is a captcha-picture. It is used to prevent mass-access by robots. (see: www.captcha.net)

  • December 14, 2007, 11:44 pm - Naki Misa

    Ko 'ete toki lau lelei 'eni 'a 'eku response, and I think I was on a different boat to the ship Ti Vaikona was on.

    I totally agree that context is king, and indeed the story of christmas did begin in Bethlehem, but I guess I was just moved by the "grand plan" of God for mankind, as eloquently put by Taniela.

    God's grand plan for salvaton started in Genesis, and indeed christmas is a major part, but it didn't start in Genesis.

    Apologies for the confusions I may have brough about.

    Naki

  • December 13, 2007, 9:29 am - Naki Misa

    1 Peter 3:18

    For Christ died for sins once for all, the righteous for the unrighteous that he might bring us to talk, being put to death in the flesh but made alive in the spirit.

    'Oku tu'unga heni 'a e fkkaukau 'o e fkfoki ki he 'Otua, 'o hange ko e taimi na'e feohi ai 'a 'Atama mo e 'Otua. 'Oku tu'unga 'eni 'i he me'a'ofa 'o e xmas moe pekia ta tu'otaha 'a e 'eiki 'alo'i 'o e xmas.

    Kiate au ko e solova'anga 'o e evil 'i mamani ko e me'a'ofa 'a e Tamai 'i he pekia 'a Kalaisi. 'Io, 'oku tau kei fe'ao pe mo e evil, he 'oku lave 'a Paula ki heni, that while we're in the flesh 'e 'ikai mama'o 'a e angahala, but ko hotau 'amanaki'anga 'a me'a'ofa fungani 'o e kilisimasi, 'o 'uhinga - fktonuhia'i kitautolu lolotonga pe 'etau hala, ka e me'atepu, 'i he iku'anga 'o e mo'ui ni, evil will be no more, he kuo ikuna'i 'e Kalaisi 'a Hetesi, ko fa'ani ho fu'u ivi!

    'I he kuonga 'o Ivi mo 'Atama without a Saviour, na'e fio pe 'a e angahala, ka 'i he kuonga ni (post christ's one time sacrifice), evil's days are numbered, the writing is on the wall for it.

    Ko 'etau fononga 'oku fai, 'i taimi kuo pau pe ketau fekuki mo e evil, ka 'oku mo'oni 'aupito, 'oku tau ikuna noa 'i he ivi 'o e Lami 'oku teu fkmanatu hono 'alo'i.

    Ko e fkfoki ko'eni 'oku 'ata kiha taha pe, ka kuopau ke fou 'eni 'i he tui mo'oni mo e tukulolo 'ete mo'ui ki he tamasi'i 'alo'i, 'ene pekia mo e toetu'u, pea te muimui kakato ki he fokotu'utu'u ko'eni 'a e 'eiki.

  • December 9, 2007, 11:42 am - Ti Vaikona

    Ko e "fakafoki ki he 'Otua" 'oku kakano pea fu'u faa'ataa (a vague statement). Pea ko e "fakangata e evil", 'oku totonu ke toe fakamatala'i ange he 'e lava pee ke tau pehee 'oku 'ikai 'osi e evil ia he 'aho ni!

    'Oku ou faka'amu au ke 'ohake 'a e 'text' 'o hili ki he taimi 'oku 'uhinga ki ai pea ne hiki ai. 'Oku lau 'e he kau fakatotolo ko e mohenga faka-hisitolia (historical context), pea hangee kiate au 'i hono 'ai pehe'i e lau e tohitapu, 'oku 'ikai ai ke tau fulihi mai e text ke fe'unga mo 'eku faka'uhinga, ka 'oku fakafuo 'e he text 'ete faka'uhinga (we don't distort the Bible).

    'Oku ou piki au ki he lau - ko e hoko mai 'o Sisu 'o pekia mo toetu'u ko 'ene fakamo'oni mai te tau lava 'o "ikuna'i" e evil. Ko e fakangata 'o e evil 'oku faingata'a ke u mahino'i. Pea hangee ko e ki'i fakataataa kimu'a - ne fou mai e ngaue fakamo'ui 'a e 'Otua 'i he falukunga kakai 'Isilelei.

    Ko e talanoa 'o e mo'ui 'a 'Isileli, pea mo e Lotu-Siu (Judaism), 'oku fa'o ai e ngaahi malie lahi. Pea 'e 'uhinga ange e Tohitapu kapau te tau laulau 'a e ngaahi naanunga 'a e Lotu-Siu;
    Temipale (Selusalema)- fakataipe 'o Hevani. He ko e 'alu mo e tauhi ki ai 'a e Siu na'a nau tui ko 'enau feohi ia mo e 'Otua (literally).
    Kau Taula'eiki - Ko kinautolu ne nau tu'u vaha'a ki he 'Otua. Ne hoko mai 'a Sisu ko e Taula'eiki lahi (Tohi Hepelu).

    'Oku ou pehee ai, ne palani nai e 'Otua ia ke fakafoki (restore) 'a mamani, pea ne fili 'a e famili 'Isileli. Ka ko e pangoo he ne lahilahi e palopalema 'o e vaka fakahaofi, pea ne pehee ai ke hifo mai pe ia 'o fai e ngaue. 'O ne to'o ai ngaahi fatongia ne 'uluaki 'oange ma'a 'Isileli 'o ne fai kotoa! 'Oku hiki - 'e hok omai 'a e taha ko e 'Isileli mo'oni. An allusion to Jesus taking on the temple tasks (meeting & fellowshiping with God); taking the task of High Priest - reconciling men to God ...

    Ko 'ene faingamalie pee kuo fakalahilahi e ngaahi papa ke fokotu'u ki ai e ngaahi fakakaukau fo'ou 'e 'asi hake he kamata 'a e ngaahi okooko. ka ko 'ene maau pee ha fakakaukau fo'ou pea faka'ilonga mai ka e fokotu[u hano papa.

  • December 9, 2007, 2:03 am - Naki Misa

    Malo 'aupito 'a e fo'u 'esei fk'ofo'ofa mo malie.

    Ko e ki'i konga na'e mafana hoku loto 'i hono lau 'e 'esei ko'eni, ko e lave ko'eni kia 'Atama mo e kamata'anga.

    'Ihe'eku tupu hake mo 'eku ma'u ki he kilisimasi fou 'i he lautohi fksapate, na'a ku pehe koe talanoa ni, na'e kamata pe ia 'i Petelihema, Mele Sosifa moe 'ai 'anga kai 'o e manu.

    'I he 'esei fk'ofo'ofa ni 'oku ne taki 'a e talanoa 'o e kilisimasi ki hono kamata'anga totonu, 'Ivi mo 'Atama 'aia 'oku hiki 'i he tohi 'oe fktupu 'i Senesi. Ta koa ko e fkkaukau 'oe kilisimasi na'e fatu pe ia 'i he kamata'anga.

    Kiate au ia na'e 'ikai 'uhinga 'a e kilisimasi ia ke fkfoki kitautolu ki he tu'unga koia kimu'a 'a e talangata'a 'a e 'uluaki tangata. 'Oku tui 'a e motu'a ni koe me'a'ofa fungani ia 'oku 'uhinga ia ke fkfoki kitautolu ki he 'Otua, 'ikai ngata ai ka ke fkngata fk'aulilifu 'a e "kovi" pe koe "evil".

    'I he kuonga 'o 'Ivi mo 'Atama kimu'a pea na to, neongo na'a na feohi mo e Tamai, ka na'e kei 'aufano holo pe 'a e fili ia 'one 'ahi'ahi'i ai 'a e ongo matu'a ni.

    'I he me'a'ofa 'o e kilisimasi, 'e malava ke fkfoki ai kitautolu ki he 'Otua koe Tamai, 'ikai ngata ai ka e toe fkngata ai foki mo e angahala e koe anga talangata'a ki he 'Otua.

    'Aia 'e toe fungani ange 'etau foki ki he 'Otua 'i he taimi 'o 'Ivi mo 'Atama.

    Mahalo teu ki'i lepa a he 'o fai ha pu'i 'a e hoa kae toki hoko atu.

    Naki and family

  • December 7, 2007, 12:42 am - Tule Misa

    Malo mu'a ongo tangata e vahe mai e ngaahi fakakaukau moe a'usia ko 'eni. Kuo u hiva ai pe he himi "'E hiva kau fefine" Taniela he fakamanatu kuo fai. Koe ongoongo fakafiefia koe talanoa fakavela loto si'emau kau he lau 'o e tukufakaholo 'o e fakamo'ui kuo 'alo'i.

  • December 7, 2007, 12:38 am - Ti Vaikona

    Fakafeangai: 'Otua 'a e lotu Siu vs 'Otua 'a e Palotesitani

    'Oku 'i ai e ngaahi 'fe'unu kuo fakatoka' mai 'e he pepa ko eni 'o tautefito ki he mahu'inga ke 'ilo 'a e hisitolia pea mo e lotu fk-Siu - na'e kau ki ai 'a Sisu (not just Biblical history but also Judaism). Ko e ki'i fakataataa; 'oku 'ikai lava 'e ha taha lotu Siu 'o pu'aki 'a e hingoa GOD. Fakatokanga'i ka hiki ha fakamatala 'a ha taha lotu-Siu, ko e a'u pee ki he fo'i lea God, pea 'oku nau ngaue'aki pee G_d. 'Oku kau heni 'a e 'uhinga ne 'ikai ai ke nau tali 'a Sisu mo 'ene tala 'e ia ko ia 'a e Misaia ia, ko ia 'a e 'Otua! He ko e takuanoa ko e hia mamafa fau he lotu-Siu.

    Kaekehe, 'oku ou fakatokanga'i 'a e 'asi mai 'a e politikale mo e sosiale 'i he'ene felave'i mo e misiona 'a Sisu (Taniela Tuita).

    'Oku ne langa'i mai 'a e fakakaukau 'o e "fakamo'ui" (salvation), pea mo 'ikai ke mama'o mei he fakahaofi/fakamo'ui e kakai mei he faingata'a'ia fakapolitikale 'o e taimi, pea pehee foki kihe hisitolia 'o 'Isileli.

    Ko e fakakaukau eni ke 'ai hano papa makehe, he 'oku malie 'a e fakafehoanaki 'o e "salvation", tali 'o Sisu 'oku tu'uaki 'e he kau 'Evangelio (personal saviour), pea mo e fakakaukau 'o e fakamo'ui/fakahaofi fakapolitikale & fakasosiale 'oku fakava'e 'aki 'a e hisitolia mo e mo'ui 'a 'Isileli. He kapau te tau fakatokanga'i, koe fakakaukau 'o e salvation 'oku fakapolitikale 'i he Fuakava Motu'a - faka'ataa mei 'Isipite, fafanga mo fakainu he toafa, fakafoki mei he Fakahee, taui'i e ngaahi fonua 'oku nau 'ohofi 'a 'Isileli .. etc.

    Na'e kamata 'anefee 'a e mafola 'a e fakakaukau 'o e "tali 'o Sisu" (personal saviour)?

    Epifani (Epiphany) - tanaki atu
    'Oku fakamanatu he 'aho 6 Sanuali, 'i he tohimahina faka-kalisitiane 'a e fakakaukau ko eni. 'A ia 'oku ou tui 'oku tokoni ki hono hulu'i 'o e ha'u ki mamani katoa ('o hangee ko e lave 'a e pepa ni).
    'Oku fakapipiki 'a e 'aho ni ki he kau Maki mo 'enau tuku me'a'ofa. Ko e fakamahino tokua ko e kau fuofua Senitaile eni ke a'u kia Sisu, pea mei he fakakaukau ko ia - ko e 'a'ahi 'a e kau Maki ko e metafoa (metaphor) ki he ha'u 'a Sisu 'o 'ikai ki 'Isileli pee, ka ki he Senitale (toenga 'o mamani) foki!

  • December 6, 2007, 1:43 am - Taniela Tuita

    Kole keu ki'i lafo atu Vaikona he konga ho'o lave ki 'Isileli mo e Misaia. Ko e sio he hisitolia, na'e 'osi aata e feitu'u ia ki he taimi hoko mai 'a e Misaia. Ko e taimi koee ne 'eke ai 'e Helota he a'u mai 'a e kau Maki mei Hahake 'o 'eke 'a e Tu'i Siu, ne talaange 'e he kau fale'i 'o Helota 'e fanau'i 'a e tama 'i Petelihema. Na'e 'osi mohemisi'i 'e he kau fiemana mo e kau faisalusalu faka'asiteolosia 'o Papilone (mahalo ko e talu mei he hiki tohi 'e Taniela he'ene kei nofo ai mo taki he kau poto 'o Papilone) 'a e taimi. Na'e puipuitu'a faka'otua 'e Taniela 'ene palofisai he ko e Siu pea tui ki he 'Otua ko Sihova. Ka ko e sio 'a e kau 'asitolosia fakatevolo 'o Papilone 'e hoko hake he kauvai 'e taha 'o 'Eufaletesi 'a e Tu'i Malohi ki he fa'ahinga 'o e Hahake pea 'e 'i ai hono fetu'u tenau sio mei ai he Hahake pea ko eni ia ne ha'u mo e kau Maki kia Helota. Ko e taimi ke hoko mai ai e Tu'i Helo ni ne lava 'e he kau poto faka'asitaolosia 'o e Hahake 'o tala mei he 'enau faka'ata ki he langi 'o mape'i'aki e faka'ilonga Sotiaka (kei tolonga mai eni he Horoscope 'a e ngaahi nusipepa). Ko e feitu'u 'e fanau'i ai ne lava 'e he kau Siu 'o tuhu'i ko Petelihema 'a ia ne nau fale'i'aki 'a Helota.

    Lolotonga eni 'oku nofo popula 'a e kau Siu ia ki he pule kovi mo fakaaoao 'a e kau Loma. Ko e talanoa 'o e Misaia 'oku 'uhinga ia ki he Siu ko e talanoa ia ki he fakafoki mai 'o e Hau 'o Tevita pea mo e tau'ataina 'a e kau Siu mei he nofo ha'isia fakapolitikale pea mo e nofo melino 'o nau toe tu'umalie hange ko e kuonga koula 'o Solomone mo hono Temipale 'a ia 'e to e fokotu'u he kuonga 'o e Misaia. Sivi'aki ia 'a Sisu mo 'ene ngaue na'a ne fai he'ene hoko mai na'e 'ikai paasi ai 'a Sisu ia ki he sio 'a e kau Siu ko ha Misaia ia. Taimi na'e fafanga ai 'e Sisu e toko 5000 mo fokotu'u e mate na'e ha mei he kosipeli ne ha'u e kau Siu ke fakanofo fakamalohi'i ia ko honau Tu'i ka na'e moulu mai 'a Sisu 'o hola. Ko e 'uhinga ko e sio mo e fiema'u 'a e Siu ia ha taha ke taki kinautolu ke fakatau'ataina'i mei he kau Loma. Ko e fo'i fiema'u fakapolitikale mo fakasosiale. Fu'u fepaki ia mo e kakano mo e taumu'a 'o e Pule'anga 'o e 'Otua. Na'e te'eki ke mateuteu 'a e kau Siu ke nau sio ki he mo'oni ko ia. Na'e 'osi tala pe mo ia 'e 'Aisea 'ko hai 'e tui ki he 'etau ongoongo' (Aisea 53).

    Na'e 'ikai lava e kau Siu ke nau sio 'o mahino'i ko e Misaia kuo pau ke toumu'a hoko ko e lami feilaulau ke fokotu'u mo ui kakai'aki hono toto ne lilingi ki he Pule'anga 'o e 'Otua 'a ia 'e fakakakato ai e taumu'a ki he hako 'o 'Atama ne talangaue'aki he kamata'anga. Mahino lelei e natula ko eni 'o e Misaia he 'Aisea 53.

    'A ia 'oku 'i ai pe mo'oni 'a e kau Siu he 'oku te'eki ke fakakakato 'a e Pule fakaMisaia ia kianautolu. Ko e taimi 'e hoko ai 'ene pule pe ko e taimi ia 'e tukihuo'aki 'e he ngaahi pule'anga 'enau me'atau pea 'e takoto fakataha 'a e laione mo e lami pea 'e kai kau'i koane 'a e laione 'o hange ko e pulu. Ko e kuonga melino mo'oni ia ('Aisea65 17-25).

    'Oku sio eni leva e kau kalisitiane ki he to e hoko mai 'a Sisu he 'ene foki mai Pea 'e toki hoko mai ko e Misaia 'onau toki sio ai 'a e kau Siu ki he tokotaha ne nau hoka'i. Ta ko e tama tatau pe ia ne nau toumu'a fakasitu'a'i ka ko eni kuo hoko mai 'i hono langilangi'ia fakaMisaia ke fakahoko 'ene pule'i fakamisaia 'o mamani. 'Oku mahino eni 'oku fefakamo'oni'aki 'a e tui 'a e Siu ki he Misaia mo e tui faka-kalisitiane ki he ha'ele 'anga ua mai 'a e 'Eiki. Ko e palopalema ko e tonounou 'a e tui fakaSiu 'o ngata pe he 'enau tui fakaMisaia ('a ia 'oku fakangatangata pe ia ki he hako 'o 'Epalahame mo e fu'u taloni 'o Kingi Tevita ma'a nautolu) kae'ikai te nau tali ko e Misaia 'e hoko ko e lami feilaulau ( ke fakakakato 'a e toumu'a palani ne fai mei Palataisi ki he kotoa e hako 'o 'Atama) 'a ia 'oku tau tui tautolu ha'a Kalisitiane kiai.

    Fakama'opo'opo tui e Siu ki 'enau Misaia pea 'oku te'eki hoko mai 'o tatau ia mo e konga 'etau tokateline ki he teu ha'ele mai 'a Sisu. Tui tautolu ko e Misaia ko Sisu ia pea ne toumu'a hoko mai ia ko e lami feilaulau pea ha'ele hake pea te ne toki foki mai ko e Misaia mo e Fakamaau 'o mamani. Ta 'oku tau talanoa fakataha mo e Siu ki he tama mo e sino pe 'e taha ka ko ha lakanga kehekehe 'e ua. Teu ngata ai kae 'ata ki ha lave mai.

    Malo

  • December 4, 2007, 9:50 pm - Ti Vaikona

    'Oku ou malie'ia hono kinikini mai 'a e Fuakava Motu'a 'o fakalave kia Sisu. 'Oku ngali ko hono toe fakafoki ia 'o Sisu ke tau manatu'i ko e Siu, pea ko e lahi taha e ngaahi me'a 'oku hiki fekau'aki mo ia (ngaahi Kosipeli), 'oku mohenga mei he mo'ui, pea tautefito ki he lotu Faka-Siu (Judaism).

    Ko e fokotu'u; 'e lava ke tau pehee (mei he fakalanga kuo fai) - Ko e palani e 'Otua ke toe fakafo'ou mo fakafoki 'a mamani ki he tukunga kimu'a 'i he hinga, na'a ne fili ai 'a Ha'a 'Isileli (hako 'o 'Epalahame) ke fakafou mai ai 'ene ngaue fakamo'ui ko eni? Hangee ha'a ne tuku mai ha vaka fakahaofi ke kaufaki'i 'aki kinautolu kuo hoko ki ai ha fakaevaha.

    Ka ko e vaka fakahaofi ne tuku mai ne fonu palopalema mo ia. Pea ne pehee ai ke hifo mai 'o hoko ko e vaka fakahaofi?

    Ko e me'a 'oku fihi ko e hifo mai 'a Sisu 'i he famili o e kakai Siu. 'A ia ko e Siu, pea ne lotu-Siu (Judaism). Ko e lotu ia 'oku tefito mei ai 'a e ngaue fakamo'ui mo fakafoki mo fakafo'ou 'a e 'Otua. Ko hono faikehekehe 'o e Siu moe Kalisitiane, ko e kei tali 'a e Siu ki he Misaia, ka ki he Kalisitiane ko e Kilisimasi ko e hoko mai ia 'a e Misaia 'oku lau ki ai 'a e Torah (Fuakava Motu'a).

    Ko e malie'ia he folahi mai 'o e fakakaukau pe ne hifo mai 'a Sisu ki 'Isileli pe? 'Oku 'ikai tui pehee 'a e Lotu-Siu (pea mo 'Isileli), he 'oku nau kei tali ki he faka-kakato 'oe palomesi kia 'Epalahame. 'A ia 'oku mahino mei he'enau kei tatali, ta 'oku 'i ai 'enau 'uhinga pee 'a nautolu ('Isileli) ki he Pule'anga 'o e 'Otua. He ko e konga 'o e Palomesi ko e ha'u 'a e Misaia 'o hiki 'a 'Isileli ke hoko ko e Pule'anga malohi.

    Pea mei ai, 'oku 'i ai leva 'a e aata mai 'a e fa'ahinga Pule'anga 'oku 'uhinga ki ai 'a e 'Otua ia fou mai 'ia Sisu.
    Ko e lave atu pee he hala kuo kamata kinikini mai

  • December 4, 2007, 6:47 am - Taniela Tuita

    Malo 'aupito e fakamanatu'i e hako fefine 'o e Peteliake pea 'oku mo'oni ne toko 13 ka ko e 'ulungaanga faka-Semi (Semite) 'o e kakai he Hahake lolotonga e kuonga 'o e kau peteliake ne 'ikai lau e fefine ia pea hange pe nai e fefine ia ha 'inasi mate ia he famili. 'Ikai ha tofi'a, mole mo e hingoa, pea hala mo ha langilangi he nofo fakafamili pe ko ha totonu ki he alea 'o ha tu'unga. Fakatokanga'iange 'oku ho'ata mei he talanoa fakapeteliake 'a e ololalo 'a e kakai fefine. Kapau 'e pa'a 'a e mali e peteliake pea 'e to'o 'e he uaifi 'ene kaunanga 'o 'oange ki he peteliake pea ka ma'u ai ha fanau pea 'e lau e fanau ko ia ko e fanau 'a e uaifi 'o e peteliake. Ho'ata eni mei he talanoa 'o 'Epalahame,Heka'aa mo Sela pea pehe kia Sekope mo e ongo kaunanga 'a Lia mo Lesieli 'a ia ko Pilaa mo Silipa (Senesi vahe 16 & vahe 30) Ko e fakatu'u'unga 'a e kau Semi ko e kaunanga ne 'ikai ha'ane totonu, hoko hake 'a e sinifu pea toki fefine. Ko e totonu 'a e fefine ke hoko ko e uaifi ke fakatupu ha hako fakalao. Ko e puipuitu'a faka-Semi ne fakalea'aki 'e he punake he Himi Fakakilisimasi 'a e Uesiliana fika 641 veesi 4, 'E hiva kau fefine, Kuo molumalu'ia, 'A ho'omou fa'ahinga na, Ne holo lalo ia...

    Na'a mo Paula he'ene ngaahi akonaki fakatokateline he'ene 'Ipiseli na'e kei ho'ata mei ai e 'ulungaanga fakaSemi ko eni ke kei 'i mui pe 'a e fefine lotu he tangata. Hangehange ne ki'i kamata fakalika 'e Paula 'a e 'uhinga tukufakaholo ne kei tauhi mai he ngaahi fonua 'o e hahake 'a e 'ulungaanga faka-Semi ko eni 'o e ololalo 'a e kau fefine he'ene 'Ipiseli 1 Kolinito 11:8.

    Kaekehe 'oku to e malieange hano talanga'i 'o e 'isiu ko ia ka kuo ke fakalanga mo to e fakamanatu ne 'i ai e hako fefine 'o e kau Peteliake.

    Mahalo ne pau ke pehe mei he fakatupu 'o toumu'a hoko 'a e tangata pea toki fefine kae toki fakalelei'i 'e Sisu he'ene hoko mai he laine fefine 'ata'ata pe.

    Malo e lukuluku mai ki he fakalanga talanoa he peesi ni.

  • December 4, 2007, 1:26 am - Tule Misa

    Malie 'aupito e fakamatala 'a Taniela Tuita koe ki'i fakakakato fakalautohi faka-sapate pe 'eni ki he fanau 'a Sekope ne toko 13. Koe 12 tangata pea 1 fefine. Neongo 'oku 'ikai koe tefito ia 'o e Essay. Vakai koa na'a 'oku tonu pe koa ho'o fakamatala 'au kae toe vakai'i ange 'eku ma'u mei he lautohi faka-Sapate pe 'oku tonu pe 'ikai.